حدودا سه سال و نیم پیش دوستی دستم را گرفت تا شب را مهمان خانه ای باشیم. خانهای که پیچکهای یاس چهارچوبِ دربِ کوچکش را شلوغ کرده بودند. از آن شب، آن خانه و اهالیاش جزئی جدا نشدنی از زندگیِ منِ پریشان شدند. در خانه کوچکِ حوالیِ انتهایِ مسکن، نویسنده ای نفس می کشید و چای می خورد و داستان مینوشت که پذیرایی کسانی چون من و خراب تر از من بوده و هست.
سابقه مُجالِسَت با منصور یاقوتی به همان شبی برمیگردد که از زیر پیچکهای در هم تنیده یاس به جهانی نزدیک و دور وارد شدم. یاقوتی بیشتر برایم شکل گرفت. چه بسیار بودند نویسندگان و شاعران و دیگرانی که عمری را با آرزوی دیدارشان گذرانده بودم و بعد از دیدنشان و بوییدنشان دیگر دلم نمیخواست هیچ وقت حتی اسمشان را بیاورم. اما قصهی یاقوتی اینطور نبود.
شوقی بود که با هر دیدار نقشه دیدار بعدی را میچیدم. یاقوتی بی آنکه بشناسدم، دستم را میگرفت و به دنبال خود میکشید و از هزار توهایی که گذر کرده بود، گذرم میداد. خانوادهاش خانوادهام شدند و در روزهای سخت زندگی زیر بغلم را گرفتند تا با سر زمین نخورم.
به هر روی دروازه یِ ورود به دنیایِ «عمو منصور»، همان پیچکهای خوشبویِ در هم تنیده بود که من از آن عبور کردم.
***
بهتر است فعالیت حرفهای ادبی منصور یاقوتی را با نگاهی واقع بینانه(که خودش هم بیشتر می پسندد) ببینیم. یاقوتی داستان نویسی را در حالی که دل در گروی قلمِ گورکی و تولستوی و بالزاک و دیگر رئالیستها داشت، از اوایل دهه ۵۰ با انتشار مجموعه داستان«زخم» به صورت جدی آغاز کرد تا به یکی از فراگیرترین و تاثیرگذارترین نویسندههای آن دهه بدل شود. بینش اجتماعی خاصِ منصور یاقوتی برگرفته از فضایِ ادبیات و روشنفکری ایران آن روزگار بود. کتابهای وی در تیراژ پنج هزار و بیست هزار نسخه به چاپ های پنجم و ششم میرسید و دست به دست میان علاقمندان به ادبیات متعهدِ اجتماعیِ آن روزها میچرخید. یاقوتی در روستاهای منطقه کلیایی شهرستان سنقر معلمی پیشه کرده بود، اما بحث بر سرِ داستانهای او ـ به خصوص«چراغی برفراز مادیان کوه»اش ـ در محافل ادبی و نشریات داغ بود. شاید اگر یاقوتی در همان سالها که اقبال عمومی نسبت به آثارش در اوج بود، راه تهران را در پیش گرفته بود، سرنوشتی بسی درخشان تر از این برایش رقم میخورد. به هر روی او معلمی در روستاهای پرت و دور افتاده را بیش از هر چیز دوست میداشت و حاضر نبود با هیچ چیز معاوضهاش کند.
دهه ۵۰ دهه شکوفایی یاقوتی بود. به غیر از «گل خاص» کتابهایی چون«افسانههایی از ده نشینان کُرد»، «داستانهای آهو دره»، «کودکی من»، «زیر آفتاب»، «پا جوش»، «چراغی بر فراز مادیان کوه»، «یادداشتهای یک آموزگار» و «دهقانان» از او چاپ شدند.
«مردان فردای»یِ او برنده جایزه شورای کتاب کودک شد، اما یاقوتی همچنان راه تهران را در پیش نگرفت تا دوران طلایی نویسندگی یاقوتی ـ البته از نظر چاپ و نشر آثارش ـ با اتمام دهه ی ۵۰ به پایان برسد.
حوادث گوناگونی زندگیِ ادبیِ یاقوتی را تحت الشعاع خود قرار داد و باعث شد نزدیک به ۷ سال ارتباط او با دنیای ادبیات و داستان قطع شود و بلکه ارتباطش با زندگی.
اولین اثر او که بعد از تقربیا پانزده سال دوری از صحنه ادبیات منتشر شد، «توشای پرنده غریبِ زاگرس» بود. این کتاب نامزد بهترین مجموعه داستان جایزه ادبی گردون نیز شد و یاقوتی دوباره به داستان نویسی ایران سلام کرد.
هر چه در داستانهای یاقوتی از گذشته به سمت امروز حرکت کنیم میبینیم که فضای داستانها به سمت شخصی تر شدن رفته و از آن نگاه کلنگر و جامعه محور فاصله گرفته است. دو مجموعه داستان «آتش و آواز» و «خط مرزی» گواهی بر این مدعاست. اما باید گفت که یاقوتی هنوز رئالیسم را سرمشق میداند و حاضر نیست آن را به کناری بگذارد، طوری که در مصاحبهای گفته: «تا جهان هست، رئالیسم هم هست»
منصور یاقوتی اعتقاد دارد داستان نویسی ایران هنوز از خلق یک اثر رئالیستی معتبر و با شاخص های جهانی ناکام بوده و تا از این مرحله گذر نکرده، نمیتواند به مرحله بعدی وارد شود.
نباید این نکته را فراموش که یاقوتی در تمام این سالیان نویسندهای تک بعدی نبوده است. یاقوتی در شعر به خصوص در شعر نیمایی و سپید به گواه اشعار موجود از او چیره دست است(گرچه خود او دوست ندارد، روی این وجه از فعالیت ادبی اش تاکید شود). به زبانی دیگر باید گفت اگر شعر نو کرمانشاه را در ۴۰ سال اخیر بررسی کنیم، یاقوتی بی شک جزو سرآمدان محسوب می شود.
او در حوزه پژوهش و تحقیق و نقد هم سالیان سال است به طور جدی فعالیت می کند. جمع آوری و ترجمه شاهنامه کردی( بُرزونامه)، جمع آوری غزل کرمانشاه، تصحیح دیوان حافظ بر اساس نسخه شیراز و تطبیق آن با سایر نسخ معتبر(رجوع شود به مقدمه این تصحیح به قلم یاقوتی در همین ویژه نامه) و سیر در جهان داستانی شاهنامه ـ که حاصلش« فردوسی، اسطوره و رئالیسم»(منتشر شده در سال۱۳۸۷) ـ و دو کتابِ گرانبهایش در زمینه جمع آوری فرهنگ فولکلور کرمانشاه و مناطق کردنشین با نام های«افسانه هایی از ده نشینان کرد» و « افسانه های کردی»، تنها بخشی از این وجه حیات ادبی منصور یاقوتی را در بر میگیرد.
چیزی که در مورد یاقوتی همواره برای من تحسین برانگیز بوده، جدیت و پشتکار اوست. در این سالهای اندکی که او را می شناسم می توانم به جرات بگویم یاقوتی ۸ ساعت از شبانه روز را به خواندن و نوشتن اختصاص میدهد و این در زمانی که نویسندههای نیمه وقت و پاره وقت و تفننی زیاد شدهاند، شگفت مینماید.
بررسی ۴۰ سال فعالیت ادبی یاقوتی از توان و مجال این یادداشت و این ویژه نامه فراتر است، اما به هر روی نگاهی اجمالی به آثار و افکار او می تواند راهگشای داستان نویسی ایران ، به خصوص داستان نویسی کرمانشاه باشد.
***
چه مانند من شیفتهی یاقوتی باشید و چه او را نویسندهای تاریخ مصرف گذشته قلمداد کنید، بزرگیاش و استمرارش را انکار نمیتوان کرد. یاقوتی آبروی داستان نویسی کرمانشاه است و هر چه در توان داشته از این شهر و مردمانش و شاعرانش و نویسندگانش دریغ نکرده است.
همین استمرار در تلاش ادبی است که «شیرکو بیکس» شاعر نامی کُرد را وا می دارد تا سردبیر ویژه نامه ای یکصد صفحه ای در مورد یاقوتی باشد و خیلی چیزهای دیگر که سخن را به درازا می کشاند.
در آستانه ۶۳ سالگیِ« عمو منصور» باید آرزو کنم: باشد که سایهاش بر سر همه ما تا همیشه گسترده باشد.
به احترام تو
و آدمهای توی قصه هایت کلاه از سر برمی دارم
و
۳۶۶ روز ممتد کف می زنم.
حالا که داستانهایت
شبیه هیچکدام از ما
نیستند
دلخور نشو،
مرد خسته ی قصه گو.
باور بکن
دوستت داریم
به خاطر ژستهایی که نگرفتهای،
لبخندهای فوتوژنیکی که نزدهای
و پیپهایی که نکشیدهای،
باور بکن!
هیچ نظری موجود نیست:
ارسال یک نظر